ऊस शेतीतील वाढीच्या अवस्थेनुसार संप्रेरक व पर्णपोषण व्यवस्थापन: दोन टप्प्यांतील फवारणीचा अभ्यास
लेखक : श्री. भास्कर सी. काळे (Shri. Bhaskar C. Kale)
प्रस्तावना
ऊस हे भारतातील एक महत्त्वाचे नगदी पीक असून साखर उद्योगाबरोबरच इथेनॉल, गूळ, जैवऊर्जा आणि इतर अनेक कृषी-आधारित उद्योगांचे प्रमुख कच्चे उत्पादन आहे. ऊस उत्पादनामध्ये वाण, जमिनीचा प्रकार, सिंचन व्यवस्था, खत व्यवस्थापन, कीड-रोग नियंत्रण आणि हवामान या घटकांइतकाच पिकाच्या वाढीच्या विविध अवस्थांमध्ये केलेल्या व्यवस्थापनाचाही महत्त्वाचा वाटा असतो.
उसाच्या वाढीचा विचार केल्यास सुरुवातीची फुटवे निर्मिती (Tillering Phase) आणि त्यानंतरची जोमदार वाढ अथवा ग्रँड ग्रोथ अवस्था (Grand Growth Phase) या दोन अवस्था उत्पादनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जातात. पहिल्या अवस्थेत अधिक सक्षम व निरोगी फुटव्यांची निर्मिती झाल्यास पुढे उत्पादक कांड्यांची संख्या वाढण्यास मदत होते. त्यानंतरच्या ग्रँड ग्रोथ अवस्थेत आंतरकांड्यांची वाढ, कांड्यांचा व्यास, जैवभार निर्मिती आणि प्रकाशसंश्लेषणातून तयार होणाऱ्या अन्नद्रव्यांचे योग्य वहन या जैविक प्रक्रिया अधिक सक्रिय होतात.
वनस्पतींच्या वाढीवर अन्नद्रव्यांबरोबरच विविध वनस्पती संप्रेरकांचा (Plant Growth Regulators) देखील परिणाम होत असतो. योग्य वाढीच्या अवस्थेत संतुलित प्रमाणात अन्नद्रव्ये आणि संप्रेरकांचा वापर केल्यास पिकाच्या वाढीशी संबंधित काही शारीरिक प्रक्रियांना चालना मिळू शकते. तथापि, त्यांचा परिणाम ऊसाची जात, मातीचा प्रकार, हवामान, सिंचन व्यवस्था, पोषण व्यवस्थापन आणि इतर कृषी पद्धतींवर अवलंबून बदलू शकतो.
या लेखामध्ये ऊस पिकाच्या वाढीच्या दोन महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये वापरलेल्या पर्णपोषण व संप्रेरक-आधारित फवारणीच्या सूत्राची माहिती, त्यामागील वनस्पतीशास्त्रीय कारणमीमांसा आणि शेतातील निरीक्षणांवर आधारित अनुभव यांचे विवेचन करण्यात आले आहे. ही माहिती प्रात्यक्षिक स्वरूपातील अनुभव आणि उपलब्ध वैज्ञानिक संकल्पनांच्या आधारे सादर करण्यात आली असून तिचा उद्देश ऊस पिकातील वाढीच्या अवस्थेनुसार व्यवस्थापनाचे महत्त्व स्पष्ट करणे हा आहे.
१. पहिली फवारणी : फुटवे निर्मितीची अवस्था (लागवडीनंतर सुमारे ६० दिवस)
ऊस लागवडीनंतरचे पहिले दोन महिने हे पिकाच्या फुटवे निर्मितीच्या (Tillering Phase) दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. या कालावधीत मुख्य कोंबाबरोबरच तळभागातील सुप्त कळ्यांपासून (Dormant Buds) नवीन फुटवे विकसित होतात. याच अवस्थेत तयार होणाऱ्या सक्षम व निरोगी फुटव्यांपैकी बहुसंख्य फुटवे पुढे उत्पादक कांड्यांमध्ये रूपांतरित होतात. त्यामुळे या टप्प्यावर संतुलित पोषण व्यवस्थापन आणि योग्य वाढ नियंत्रकांचा वापर पिकाच्या वाढीस पोषक वातावरण निर्माण करण्यास सहाय्यक ठरू शकतो.
या अवस्थेत पर्णावाटे नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम आणि काही वनस्पती संप्रेरकांचा वापर केल्यास प्रकाशसंश्लेषण, पेशी विभाजन (Cell Division), मुळांची वाढ आणि फुटव्यांच्या प्रारंभिक विकासाशी संबंधित जैविक प्रक्रियांना चालना मिळू शकते.
एकरी फवारणीचे प्रमाण (२०० लिटर पाण्यासाठी)
| घटक | प्रमाण | उद्देश |
|---|---|---|
| युरिया (Urea) | २.० कि.ग्रॅ. | पर्णावाटे सहज उपलब्ध होणारा नायट्रोजन पुरवून हरितद्रव्य निर्मिती व शाकीय वाढीस सहाय्य करणे. |
| विद्राव्य खत NPK (19:19:19) | २.० कि.ग्रॅ. | नायट्रोजन, फॉस्फरस व पोटॅशियमचा संतुलित पुरवठा करून प्रारंभिक वाढ, मुळांची कार्यक्षमता व वनस्पतीची जोमदार वाढ टिकविण्यास मदत करणे. |
| BAP (6-Benzylaminopurine) | ६ ग्रॅम (सुमारे ३० ppm) | साइटोकिनिन गटातील वाढ नियंत्रक. योग्य अवस्थेत वापरल्यास पेशी विभाजनास चालना देऊन सुप्त कळ्यांच्या वाढीस अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. |
| GA₃ (Gibberellic Acid) | ५ ग्रॅम (सुमारे २५ ppm) | पेशींची लांबी वाढण्याच्या प्रक्रियेस चालना देणारे वाढ नियंत्रक. प्रारंभिक वाढीमध्ये फुटव्यांच्या आणि कांड्यांच्या संतुलित वाढीस सहाय्य करू शकते. |
या फवारणीमागील शास्त्रीय आधार
युरिया पर्णावाटे शोषला जाऊन नायट्रोजनचा जलद पुरवठा उपलब्ध करून देतो. त्यामुळे हरितद्रव्य निर्मिती आणि प्रकाशसंश्लेषणाची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत होते.
NPK (19:19:19) मधील फॉस्फरस मुळांच्या विकासासाठी, तर पोटॅशियम वनस्पतीतील पाण्याचे संतुलन, एन्झाइम क्रिया आणि चयापचय प्रक्रियांसाठी उपयुक्त ठरते.
BAP (Benzylaminopurine) हे साइटोकिनिन वर्गातील वाढ नियंत्रक असून पेशी विभाजन आणि नवीन वाढीशी संबंधित जैविक प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावते. योग्य वाढीच्या अवस्थेत त्याचा वापर केल्यास सुप्त कळ्यांच्या सक्रियतेस पोषक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
GA₃ (Gibberellic Acid) हे पेशींच्या लांबीतील वाढ (Cell Elongation) प्रोत्साहित करणारे वाढ नियंत्रक आहे. योग्य प्रमाणात वापरल्यास प्रारंभिक वाढीच्या अवस्थेत कांड्यांच्या वाढीस सहाय्य मिळू शकते.
निरीक्षण
शेतातील प्रात्यक्षिकांमध्ये या अवस्थेत संतुलित पर्णपोषण आणि वाढ नियंत्रकांचा वापर केल्यानंतर फुटव्यांची वाढ, पानांचा हिरवागारपणा आणि पिकाचा जोम यामध्ये सकारात्मक बदल आढळून आले. तथापि, परिणाम ऊसाची जात, हवामान, जमिनीचा प्रकार, पोषण व्यवस्थापन, सिंचन व्यवस्था आणि इतर कृषी पद्धतींनुसार बदलू शकतात.
२. दुसरी फवारणी : जोमदार वाढीची अवस्था (लागवडीनंतर सुमारे १०० दिवस)
ऊस लागवडीनंतर साधारणपणे ९० ते १२० दिवसांचा कालावधी हा जोमदार वाढीचा (Grand Growth Phase) टप्पा मानला जातो. या अवस्थेत नवीन फुटव्यांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर थांबते आणि वनस्पतीची ऊर्जा प्रामुख्याने कांड्यांची उंची, आंतरकांड्यांची (Internodes) लांबी, कांड्यांचा व्यास आणि एकूण जैवभार वाढविण्याकडे केंद्रित होते. याच काळात प्रकाशसंश्लेषणातून तयार होणाऱ्या अन्नद्रव्यांचे वहन आणि साठवण अधिक प्रभावीपणे सुरू होते.
त्यामुळे या टप्प्यावर पर्णपोषण आणि वाढ नियंत्रकांचे स्वरूप प्रारंभिक अवस्थेपेक्षा काहीसे वेगळे ठेवले जाते. विशेषतः पोटॅशियमचा पुरेसा पुरवठा, संतुलित नायट्रोजन आणि योग्य वाढ नियंत्रकांचा वापर वनस्पतीच्या जोमदार वाढीस सहाय्यक ठरू शकतो.
एकरी फवारणीचे प्रमाण (२०० लिटर पाण्यासाठी)
| घटक | प्रमाण | उद्देश |
|---|---|---|
| GA₃ (Gibberellic Acid) | १० ग्रॅम (सुमारे ५० ppm) | पेशींच्या लांबीतील वाढ (Cell Elongation) आणि आंतरकांड्यांच्या विकासाशी संबंधित जैविक प्रक्रियांना चालना देण्यास सहाय्य करणे. |
| पोटॅशियम नायट्रेट (13:0:45) | २.५–३.० कि.ग्रॅ. | पोटॅशियम व नायट्रेट नायट्रोजनचा पुरवठा करून प्रकाशसंश्लेषणातून तयार होणाऱ्या अन्नद्रव्यांचे वहन, जलसंतुलन आणि कांड्यांच्या विकासास सहाय्य करणे. |
| युरिया (Urea) | १.५ कि.ग्रॅ. | मर्यादित प्रमाणात पर्णावाटे नायट्रोजन उपलब्ध करून वनस्पतीची सक्रिय वाढ कायम ठेवणे. |
| BAP (6-Benzylaminopurine) | समाविष्ट नाही | या अवस्थेत फुटव्यांच्या निर्मितीपेक्षा कांड्यांच्या वाढीस प्राधान्य असल्याने या फवारणीमध्ये BAP समाविष्ट केलेले नाही. |
या फवारणीमागील शास्त्रीय आधार
GA₃ (Gibberellic Acid) हे पेशींच्या लांबीतील वाढ नियंत्रित करणारे वनस्पती वाढ नियंत्रक असून योग्य वाढीच्या अवस्थेत त्याचा वापर केल्यास आंतरकांड्यांच्या वाढीशी संबंधित प्रक्रियांना चालना मिळू शकते.
पोटॅशियम नायट्रेट (13:0:45) मधील पोटॅशियम वनस्पतीतील पाण्याचे संतुलन, एन्झाइम क्रिया, प्रकाशसंश्लेषणातून तयार होणाऱ्या अन्नद्रव्यांचे वहन आणि कांड्यांच्या गुणवत्तेशी संबंधित विविध शारीरिक प्रक्रियांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. नायट्रेट स्वरूपातील नायट्रोजन सक्रिय वाढीस पूरक ठरतो.
युरिया मर्यादित प्रमाणात वापरल्यास पर्णावाटे नायट्रोजन उपलब्ध राहतो आणि वनस्पतीची शाकीय वाढ संतुलित राहण्यास मदत होते.
या अवस्थेत BAP चा समावेश टाळण्यात आलेला आहे, कारण या कालावधीत पिकाची वाढ मुख्यतः कांड्यांच्या विस्ताराकडे केंद्रित असते.
निरीक्षण
शेतातील प्रात्यक्षिकांमध्ये या अवस्थेत GA₃, पोटॅशियम नायट्रेट आणि मर्यादित प्रमाणातील युरियाचा समन्वित वापर केल्यानंतर कांड्यांच्या वाढीचा वेग, पिकाचा जोम आणि एकसारखी वाढ यामध्ये सकारात्मक बदल आढळून आले. तथापि, अशा प्रकारच्या फवारणीचा परिणाम ऊसाची जात, हवामान, मातीचा प्रकार, सिंचन व्यवस्था, पोषण व्यवस्थापन आणि इतर कृषी घटकांनुसार बदलू शकतो.
टीप: वनस्पती वाढ नियंत्रकांचा वापर करताना उत्पादक कंपनीने दिलेल्या सूचनांचे पालन करावे. मोठ्या क्षेत्रावर वापरण्यापूर्वी लहान क्षेत्रावर प्रात्यक्षिक करून परिणामांचे निरीक्षण करणे उपयुक्त ठरते.
🧪 फवारणीचे द्रावण तयार करण्याची शास्त्रीय पद्धत
पर्णावाटे दिली जाणारी खते आणि वनस्पती वाढ नियंत्रक (Plant Growth Regulators) यांचा अपेक्षित परिणाम मिळण्यासाठी द्रावण तयार करण्याची पद्धत, मिश्रणाचा क्रम आणि फवारणीची गुणवत्ता अत्यंत महत्त्वाची असते. अनेक वेळा योग्य प्रमाणात औषधे वापरूनही द्रावण व्यवस्थित तयार न झाल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाही.
१. वनस्पती वाढ नियंत्रकांचे (GA₃ आणि BAP) विरघळवणे
GA₃ (Gibberellic Acid) आणि BAP (6-Benzylaminopurine) ही संयुगे पाण्यात सहज विरघळत नाहीत. त्यामुळे ती थेट पाण्याच्या टाकीत मिसळण्यापेक्षा प्रथम कमी प्रमाणातील योग्य विद्रावकात (Solvent) विरघळविणे अधिक उपयुक्त ठरते.
यासाठी प्रयोगशाळा दर्जाचे इथेनॉल (Ethanol) किंवा आयसोप्रोपाइल अल्कोहोल (Isopropyl Alcohol) अल्प प्रमाणात वापरून संप्रेरक पूर्णपणे विरघळवावे. त्यानंतर हे द्रावण मुख्य फवारणीच्या टाकीत मिसळावे.
२. विद्राव्य खतांचे द्रावण तयार करणे
युरिया, NPK (19:19:19) किंवा पोटॅशियम नायट्रेट (13:0:45) यांसारखी विद्राव्य खते स्वतंत्र भांड्यात पाण्यात पूर्णपणे विरघळवून घ्यावीत. गुठळ्या राहणार नाहीत याची खात्री करावी.
३. फवारणीची टाकी भरण्याचा क्रम
द्रावणाची एकसमानता राखण्यासाठी पुढील क्रम उपयुक्त मानला जातो.
फवारणीच्या टाकीत प्रथम सुमारे ५०–६०% स्वच्छ पाणी भरावे.
त्यामध्ये आधी तयार केलेले विद्राव्य खतांचे द्रावण मिसळावे.
त्यानंतर विद्रावकात विरघळवलेले GA₃ किंवा BAP सावकाश मिसळावे.
टाकी जवळपास पूर्ण भरल्यानंतर (सुमारे ९०%) आवश्यक असल्यास स्प्रेडर किंवा स्टिकर मिसळावा.
शेवटी उर्वरित पाणी भरून द्रावण चांगले ढवळून एकसंध करावे.
मिश्रण तयार झाल्यानंतर शक्यतो त्याच दिवशी फवारणी करावी.
🌿 पर्णफवारणीत स्प्रेडर (Sticker/Spreader) वापरण्याचे महत्त्व
उसाच्या पानांवर नैसर्गिक मेणाचा (Waxy Cuticle) थर असल्यामुळे फवारणीचे थेंब अनेकदा पानांवरून घसरून खाली पडतात. परिणामी पर्णावाटे अन्नद्रव्यांचे किंवा वाढ नियंत्रकांचे शोषण कमी होऊ शकते. अशा परिस्थितीत योग्य स्प्रेडर किंवा स्टिकर (Adjuvant) वापरल्यास द्रावणाचा पानांवर अधिक समसमान प्रसार होण्यास मदत होते.
कृषी उपयोगासाठी उपलब्ध असलेले नॉन-आयोनिक स्प्रेडर-स्टिकर या उद्देशासाठी सर्वसाधारणपणे वापरले जातात. त्यांचा वापर संबंधित उत्पादकाने दिलेल्या प्रमाणानुसार करावा.
काही शेतकरी त्यांच्या स्थानिक अनुभवाच्या आधारे घरगुती द्रवरूप डिटर्जंटचा अल्प प्रमाणात वापर स्प्रेडर म्हणून करतात. तथापि, अशा उत्पादनांची रासायनिक संरचना कृषी वापरासाठी प्रमाणित नसल्यामुळे त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यापूर्वी लहान क्षेत्रावर प्रात्यक्षिक करून पिकावर कोणताही प्रतिकूल परिणाम होत नाही याची खात्री करून घेणे आवश्यक आहे.
महत्त्वाच्या सूचना
स्वच्छ आणि कमी क्षारयुक्त पाण्याचा वापर करावा.
विविध उत्पादने एकत्र मिसळण्यापूर्वी त्यांची परस्पर सुसंगतता (Compatibility) तपासावी.
शिफारस केलेल्या मात्रेपेक्षा जास्त प्रमाण वापरू नये.
द्रावण तयार केल्यानंतर दीर्घकाळ साठवून ठेवू नये.
फवारणी यंत्र, नोजल आणि फिल्टर स्वच्छ असावेत, जेणेकरून द्रावणाची फवारणी एकसारखी होईल.
🚜 फवारणी करताना घ्यावयाची काळजी
पर्णावाटे खतांची किंवा वनस्पती वाढ नियंत्रकांची फवारणी करताना योग्य वेळ, हवामान, पिकाची अवस्था आणि फवारणीची पद्धत यांचा परिणामकारकतेवर महत्त्वपूर्ण प्रभाव पडतो. खालील बाबींचे पालन केल्यास फवारणीची कार्यक्षमता वाढण्यास मदत होऊ शकते.
१. फवारणीची योग्य वेळ
फवारणी शक्यतो सकाळी ६.०० ते ९.०० किंवा सायंकाळी ४.३० नंतर करावी. या काळात तापमान तुलनेने कमी आणि हवेतील आर्द्रता जास्त असल्यामुळे पर्णावाटे द्रावणाचे शोषण अधिक प्रभावी होण्यास मदत होते.
२. हवामानाची परिस्थिती
तीव्र ऊन, उष्ण व कोरडे वातावरण किंवा जोरदार वारा असताना फवारणी टाळावी.
पाऊस अपेक्षित असल्यास किंवा फवारणीनंतर लगेच पाऊस झाल्यास फवारणीची परिणामकारकता कमी होऊ शकते.
फवारणीच्या दिवशी हवामान स्थिर असणे अधिक उपयुक्त ठरते.
३. जमिनीतील ओलावा
पिकावर पाण्याचा ताण असताना पर्णफवारणी टाळावी. शेतामध्ये पुरेसा ओलावा असल्यास वनस्पतींची शारीरिक क्रिया सुरळीत राहते आणि पर्णावाटे अन्नद्रव्यांचे शोषण अधिक प्रभावी होऊ शकते.
४. फवारणीची पद्धत
फवारणी करताना उसाच्या वरच्या सक्रिय वाढणाऱ्या ४ ते ६ कोवळ्या पानांवर, पानांच्या दोन्ही बाजूंवर आणि पोंग्यामध्ये (Whorl) सूक्ष्म थेंबांच्या स्वरूपात एकसमान फवारणी होईल याची काळजी घ्यावी. द्रावण पानांवरून वाहून जाणार नाही, इतक्याच प्रमाणात फवारणी करावी.
५. द्रावणाची गुणवत्ता
स्वच्छ पाण्याचा वापर करावा.
शिफारस केलेल्या प्रमाणापेक्षा अधिक सांद्र द्रावण तयार करू नये.
विविध उत्पादने एकत्र मिसळण्यापूर्वी त्यांची सुसंगतता (Compatibility) तपासावी.
फवारणीचे द्रावण तयार केल्यानंतर शक्यतो त्याच दिवशी वापरावे.
६. उपकरणांची स्वच्छता
फवारणीपूर्वी नोजल, फिल्टर, पाइप आणि टाकी स्वच्छ असल्याची खात्री करावी. अडथळेमुक्त नोजलमुळे द्रावणाचे सूक्ष्म व एकसमान फवारे मिळतात, ज्यामुळे पानांवर योग्य आच्छादन (Coverage) मिळते.
निष्कर्ष
ऊस पिकामध्ये वाढीच्या प्रत्येक अवस्थेनुसार वनस्पतीच्या पोषण आणि शारीरिक गरजा बदलत असतात. त्यामुळे पर्णावाटे अन्नद्रव्ये आणि वनस्पती वाढ नियंत्रकांचा वापर करताना वाढीची अवस्था, पिकाची स्थिती, हवामान, सिंचन व्यवस्था आणि पोषण व्यवस्थापन यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये वर्णन केलेल्या फवारणी पद्धती, द्रावण तयार करण्याची प्रक्रिया आणि व्यवस्थापनाची तत्त्वे ही शेतातील निरीक्षणे, उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती आणि वनस्पती शरीरक्रियाशास्त्राच्या संकल्पनांच्या आधारे मांडण्यात आली आहेत. योग्य कृषी व्यवस्थापन, संतुलित खतांचा वापर, वेळेवर सिंचन, कीड-रोग नियंत्रण आणि योग्य वाणांची निवड यांसह अशा पूरक उपाययोजनांचा विचार केल्यास ऊस पिकाच्या जोमदार वाढीस आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादनास सहाय्य होऊ शकते.
अस्वीकरण (Disclaimer)
या लेखातील माहिती ही लेखकाच्या शेतातील निरीक्षणे, प्रात्यक्षिक अनुभव आणि उपलब्ध साहित्याच्या अभ्यासावर आधारित आहे. ऊसाची जात, मातीचा प्रकार, हवामान, सिंचन व्यवस्था, पोषण व्यवस्थापन आणि स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार परिणामांमध्ये फरक पडू शकतो.
वनस्पती वाढ नियंत्रक, विद्राव्य खते किंवा इतर कृषी निविष्ठांचा वापर करताना संबंधित उत्पादकाने दिलेल्या सूचनांचे पालन करावे. मोठ्या क्षेत्रावर कोणतीही नवीन पद्धत अवलंबण्यापूर्वी मर्यादित क्षेत्रावर प्रात्यक्षिक करून तिची उपयुक्तता तपासणे तसेच आवश्यकतेनुसार स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हितावह ठरते.
लेखक:
श्री. भास्कर सी. काळे
प्रगतिशील शेतकरी व कृषी अभ्यासक
तुमचाच सोबती,
भास्कर सी. काळे
(अनुभव आणि प्रयोगातून समृद्ध शेतीकडे...).
