ऊस शेती: एकरी विक्रमी उत्पादनासाठी दोन टप्प्यांतील फवारणीचे सुधारित वेळापत्रक आणि माझा अनुभव लेखक: श्री. भास्कर सी. काळे (Shri. Bhaskar C. Kale)

 ऊस शेती: एकरी विक्रमी उत्पादनासाठी दोन टप्प्यांतील फवारणीचे सुधारित वेळापत्रक आणि माझा अनुभव

लेखक: श्री. भास्कर सी. काळे (Shri. Bhaskar C. Kale)

 नमस्कार शेतकरी बंधूंनो, माझ्या शेतीमधील प्रयोगांचा आणि अनुभवांचा धागा पकडून आज मी 'कृषी प्रभा'च्या माध्यमातून तुमच्याशी ऊस उत्पादनाविषयी अत्यंत महत्त्वाची माहिती शेअर करत आहे. उसाचे एकरी १०० टनाहून अधिक उत्पन्न मिळवणे हे केवळ मोठ्या खतांच्या मात्रांवर अवलंबून नसते, तर पिकाच्या योग्य वाढीच्या अवस्थेत नेमकी कोणती संप्रेरके (Hormonal Balance) आणि अन्नद्रव्ये हवीत, याचे अचूक गणित जमवण्यावर असते.

माझ्या शेतात मी जे प्रयोग केले, त्यातून मला जाणवले की उसाच्या दोन मुख्य अवस्थांमध्ये जर आपण योग्य काळजी घेतली, तर उसाची लांबी, जाडी आणि फुटवे अत्यंत वेगाने वाढतात. माझ्या याच अनुभवावर आधारित उसाच्या दोन महत्त्वाच्या फवारण्यांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

## १. पहिली फवारणी: फुटवे येण्याची अवस्था (पिकाचे वय: ६० दिवस / २ महिने)

ऊस लागवडीनंतर किंवा खोडवा सोडल्यानंतरचे पहिले दोन महिने हे उसाला जास्तीत जास्त फुटवे (Tillers) फुटण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असतात. एकदा ही अवस्था निघून गेली की नवीन फुटवे येत नाहीत. म्हणूनच, उसाची मुख्य कोंब जोमदार राहून बाजूचे सुप्त डोळे फुटण्यासाठी ही पहिली फवारणी संजीवनी ठरते.

एकरी प्रमाण (२०० लिटर पाण्यात):

* युरिया (Urea): २ किलो (१% द्रावण): पानांना त्वरित नायट्रोजन मिळून ते गर्द हिरवे होतात आणि हरितद्रव्य निर्मितीचा वेग वाढतो.

* NPK 19-19-19: २ किलो (१% द्रावण): नायट्रोजनसोबत फॉस्फरस आणि पोटॅश मिळाल्यामुळे मुळांचा विकास सुधारतो आणि सुरुवातीच्या कांड्यांची जाडी वाढते.

* BAP (Benzyladenine): ६ ग्रॅम (३० ppm): हे एक मुख्य साइटोकिनिन संप्रेरक आहे. हे मुख्य उसाचा कणा (Apical Dominance) बाजूस सारून तळातील सुप्त डोळे फोडते, ज्यामुळे एका बेटावर २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत जास्त फुटवे मिळतात.

* GA3 (Gibberellic Acid): ५ ग्रॅम (२५ ppm): नवीन येणाऱ्या फुटव्यांची नको त्या प्रमाणात बारीक वाढ न होता त्यांची सुरुवातीपासूनच कांडी लांब आणि मजबूत बनवण्याचे काम हे करते.

## २. दुसरी फवारणी: जोमदार वाढीची अवस्था (पिकाचे वय: १०० दिवस / ३.५ महिने)

उसाचे वय साडेतीन महिने झाल्यानंतर उसाची फुटवे निर्माण करण्याची क्षमता संपते आणि पिकाची "ग्रँड ग्रोथ" म्हणजेच कांड्या लांब होण्याचा आणि उंची वाढण्याचा काळ सुरू होतो. या टप्प्यावर नवीन बारीक फुटवे येणे उत्पादनासाठी तोट्याचे असते; कारण ते मुख्य उसाचे अन्न खातात आणि स्वतः पोसत नाहीत. त्यामुळे या अवस्थेत फवारणीचा फॉर्म्युला बदलावा लागतो.

एकरी बदललेले प्रमाण (२०० लिटर पाण्यात):

* GA3 (Gibberellic Acid): १० ग्रॅम (५० ppm - प्रमाण दुप्पट): या टप्प्यावर उसाला उंची वाढवण्यासाठी जिब्रेलिक ऍसिडची जास्त गरज असते. १० ग्रॅमच्या मात्रेमुळे आंतरकांड्यांची लांबी (Internode Length) झपाट्याने वाढते.

* पोटॅशियम नायट्रेट (13-0-45): २.५ ते ३ किलो: या अवस्थेत 19-19-19 पूर्णपणे बंद करून त्याऐवजी पोटॅशची मात्रा दिली जाते. पोटॅशमुळे पानांमधील साखर उसाच्या कांड्यांमध्ये व्यवस्थित साठवली जाते, ऊस जड होतो आणि उसाची झाडे वाऱ्याने लोळत (Lodging) नाहीत.

* युरिया (Urea): १.५ किलो (प्रमाण कमी): या टप्प्यावर युरियाचे प्रमाण थोडे कमी राखले जाते, जेणेकरून उसाची पाने अवाजवी मऊ होणार नाहीत. पाने जास्त मऊ झाल्यास उसावर लोकरी मावा, कांडीकिड किंवा पायरीला सारख्या किडींचा प्रादुर्भाव लगेच होतो.

* BAP: ० ग्रॅम (पूर्ण बंद): या अवस्थेत फुटवे वाढवणाऱ्या संप्रेरकाची (BAP) काहीही गरज नसते, त्यामुळे ते पूर्णपणे वगळावे.

## 🧪 औषध विरघळवण्याची आणि टाकी भरण्याची अचूक पद्धत

माझ्या अनुभवावरून मी सांगतो, अनेकदा मजूर घाईघाईत ही औषधे थेट पाण्यात टाकतात. पण, GA3 आणि BAP पावडर पाण्यात विरघळत नाही. ती तशीच टाकल्यास औषध वाया जाते. यासाठी खालील पद्धत वापरावी:

   1. अल्कोहोलचा वापर: बाजारात मिळणारे सर्जिकल स्पिरीट (Isopropyl Alcohol) किंवा इथेनॉल घ्यावे. एका छोट्या डबीत थोडं स्पिरीट घेऊन त्यात ५ किंवा १० ग्रॅम GA3/BAP टाकावे आणि ते पूर्णपणे पारदर्शक (Liquid) होईपर्यंत हलवून घ्यावे.

   2. टाकी भरण्याचा क्रम: फवारणीच्या २०० लिटरच्या टाकीत आधी निम्मे पाणी भरावे. त्यानंतर आधीच बादलीत विरघळवलेली खते (युरिया व एनपीके) टाकावीत. त्यानंतर अल्कोहोलमध्ये विरघळवलेले संप्रेरक टाकावे. शेवटी टाकी ९०% भरल्यावर स्टिकर टाकावे.

## 💰 महागड्या सिलिकॉन स्टिकरला स्वस्त घरगुती पर्याय

उसाच्या पानाच्या वरच्या बाजूला एक जाड, मेणासारखा थर (Waxy Coating) असतो. त्यामुळे फवारलेले पाणी पानावरून खाली गळून जाते. यासाठी बाजारात मिळणारे सिलिकॉन स्टिकर महाग पडतात (एकरी ₹१५० ते ₹३०० खर्च येतो).

यावर माझा अत्यंत यशस्वी प्रयोग म्हणजे घरगुती प्रिल (Pril) लिक्विडचा वापर!

* प्रमाण: २०० लिटर पाण्याला फक्त १५० मिली प्रिल लिक्विड पुरेसे होते (खर्च फक्त ₹४० ते ₹५०).

* तांत्रिक कारण: प्रिल हे 'नॉन-आयनिक' (Non-ionic) असते, म्हणजे यात कोणताही रासायनिक चार्ज नसतो. विम किंवा कपडे धुण्याच्या पावडरसारखे तीव्र सोडिअम क्षार यात नसतात. त्यामुळे उसाची पाने उन्हात करपण्याचा कोणताही धोका नसतो आणि हे खतांचा किंवा संप्रेरकांचा प्रभाव अजिबात कमी करत नाही.

## 🚜 शेतातील अंमलबजावणीचे सुवर्णनियम (शेतकऱ्यांनी आवर्जून लक्षात ठेवावे)

* फवारणीची वेळ: फवारणी नेहमी सकाळी ६ ते ९ या वेळेतच पूर्ण झाली पाहिजे. सकाळी पानांवरील श्वसनछिद्रे (Stomata) पूर्ण उघडी असतात, ज्यामुळे औषध १० ते १५ मिनिटांत उसाच्या शरीरात शोषले जाते. दुपारी कडक उन्हात युरियाची फवारणी घेतल्यास पाने कडेने जळण्याची शक्यता असते.

* जमिनीतील ओलावा: उसाला पाण्याचा ताण असताना कधीही फवारणी करू नये. शेतात पुरेसा ओलावा असावा, गरज असल्यास फवारणीच्या एक दिवस आधी उसाला पाणी देऊन घ्यावे.

* फवारणीचे ठिकाण: संपूर्ण उसावर विनाकारण फवारणी करून औषध वाया घालवू नका. उसाच्या वरच्या बाजूच्या ४ ते ६ मुख्य कोवळ्या पानांवर आणि पोंग्यामध्ये फवारणी होईल याची काळजी घ्या, कारण येथूनच शोषण सर्वात जास्त होते.

शेतीमध्ये पारंपरिक पद्धतींना नव्या विज्ञानाची आणि प्रयोगांची जोड दिली, तर उसाचे उत्पादन वाढवणे अजिबात कठीण नाही. तुम्ही देखील तुमच्या शेतात हा प्रयोग करून पहा आणि तुम्हाला आलेले अनुभव नक्की खाली कमेंट बॉक्समध्ये नोंदवा.

तुमचाच सोबती,

भास्कर सी. काळे

(अनुभव आणि प्रयोगातून समृद्ध शेतीकडे...).